Bevor ti krankheete unkefeyer 3 milioone ore mee krankheete aus keris hon, hot tee paam keholef en industrialiseyert Amerika uf paue. Fer tëne sayn ferloerne hërlichkheet tsurik kriin, mise mer fiilaycht ti natuer umfase un repariire.
Irchent wan im yoerkang 1989, hot Herbert Darling en aanruuf kriit: en jager hot tëm kesaat tas eyer en hooche amerikaanixe kastanye paam uf em Darling sayn lant im Zor Tal im west fon New York ketrof hat. Darling wust tas ti kastanye friier eene fon te importanteste peem fon te rechioon waare. Tee wust aach tas een tootliche pilt hot ti sort fon fii fer mee wii een un halpe yoer hunert neekst fernicht. Wii eyer te Jaguar sayn reportaaj kehëyert hot iwer en leewent kastanye se siin, te stam fon te kastanye waar tswaay meter lang un hot en 5 xtok kepau ketrof, hot eyer sich ketswung. “Ich sin net sicher op ich klaawe tas eyer wees was tas is”, hot Darling kesaat.
Wii te Darling te paam kefun hot, waar es wii wën eyer en mythixe fikuur kuke teet. Tee hot kesaat: “Es waar soo laycht un perfëkt een proop mache-tas waar xeen.” Awer Darling hot aach kesiin tas te paam am xtërwe waar. Siit am aanfang fon te yoore 1900, is se fon te selwich epitemii petrof kep, woo 3 pilioone ore mee layt fon soo sorte krankheete um keprung hot. Tas is ti eyerxt krankheet woo fon te mënxe ketrof kept, woo hauptseechlich ti peem in te modern kexicht fernicht. Darling hot ketënkt, wën eyer net tas paam retuer pringe khënt, teet eyer weenichstens sayn saame retuer pringe. Es kept ploos een propleem: te paam macht niks wayl es kept khee anere kastanye peem in te ticht woo tee pefërepe khëne.
Darling is een ingenieur woo ingenieur sayn methoote penutst fer propleeme se lëye. Am neekste yuuni, wii ti palke keel pluume uf em tix kexnit kep waare, hot Darling ti xtek munitsioon mit xtek pulver kefëlt, woo fon te manliche pluume fon en anere kastanye paam woo eyer kelërnt hat, kehool kep waar, un is noo nort kang. Tas hot een un halpe xtun ketauert. Tee hot te paam fon tëm ferkhaafte helikopter kexmis. (Eyer hot een kuut pau kompanii woo ekstravagans petsaale khan.) Tiise aanxtrengung hot net kexaft. Im neekste yoer, hot Darling noch mool fersuucht. Tiise mool, hot eyer un sayn soon ti xteke kexlept fer ti kastanye uf te ëyert se xmayse un hon in mee wii tswaay woche een 80 meete hooch plats kepaut. Mayn liipche is uf te xteke kexprung un hot ti pluume mit te wortsel uf en anere kastanye paam kexnit.
In tëm hërpst, hon ti xteke fon tëm Darling sayn paam xteke keprung woo mit kreene thorne kexnit kep waare. Tiise thorne waare soo ticht un xpits, tas tii khonte sich ferkheert mit kaktus ferklayche. Ti ernte is net hooch, es kept unkefeyer 100 nutse, awer Darling hot etwas keplanst un hofnung keprung. Tee un een froynt hon aach kontakt mit Charles Maynard un William Powell kemacht, tswaay paam genetiker fon te Staat Uniwersiteet fon New York, woo ti Umwelts Wërter un Walt in Syracuse kextorep sin (Chuck un Bill sin kextorep). Tii hon friier een forxung proyekt fon kastanye aan kefang, mit weenich kelt. Darling hot tëne phaar kastanye kep un hot ti sientiste kefroot ep se tas penutse khënte fer se tsurik pringe. Darling hot kesaat: “Tas xteet aus wii een kroos tings.” “Ti kans oost fon te Fereenichte Xtaate.” Awer, phaar yoere tëm noo, is sayn aychne paam kextorep.
Siit ti europeyer aankefang hon sich in Nort Amëërika se fine, is ti kexicht iwer ti walt fom Kontinënt fer ti kans welt en ferlust kep. Awer, te propoos fon Darling kept yets fon fiile als een fon te pekhanteste keleechenheete aan kesiin fer ti kexichte aanfange – am aanfang fon tëm yoer, hot ti Templeton Welt Karitativ Foerxtëlung Maynard un Powell’s Te proyekt kexrip, woo ti meyerxte fon sayn kexichte erlaupnis kep hot, un tiise aanxtrëngung waar in kontitsioon fer en kleene operatsioon uf paue woo mee wii 3 milioone dolaar khost. Tas waar tas kreeste eensiche kexënk woo ti uniwersiteet xon kep hot. Ti forxunge fon te jeneetiker tswinge ti Umwelts ërepxafte ti perspektiif in en nay un manich mool unkeweenlich aat se siin, tas ti natierlich welt repariire net neekst imer tsurik in en intakte Eetem Kaate keen petayt. Xtats tas, khan es petayte ti rol woo mer aan kenom hon, aan nëme: te ingenieur fon ales, tepay ti natuer.
Ti kastanye xtraus sin lang un tankbar, un siin aus wii tswaay kleene xtraus, woo runer kexnit kep sin in te sentral aarwat fom xtraus. Am een ​​ën, sin tswaay xteen mit een xteen ferpun. Am anere ën, tuun se een xpits puuch mache, woo oft mools uf ti sayt kexnit wërt. Ti unkewaartne form xniit torich ti xtim fon te xwayne un ti sant xpitse im walt, un ti unkeweenlich rewolutsioon fon te pewooner hot ti layt uf keruuft, erinert se an sayn rees torich te walt woo friier fiile kraftiche peem hat.
Ploos torich ti literatuur un ti erinerunge khëne mer tiise peem kans ferxteen. Lucille Griffin, exekutiif direktor fon te Amerikanixe Kastanye Kolaboratoor Stiftung, hot mool kexrip tas tat ti kastanye soo raych siin, tas im friiling, ti kreeste, lineere pluume uf em paam “wii Ti xpuure wënte runer kexprung sin uf te hëm”, was ti erinerunge fon te wowo pringt. Im Herbst, tuut te paam noch mool eksplooteere, tiise mool mit prike xteke woo ti siisheet uf mache. “Wii ti kastanye rayf waare, hon ich een halpe xtok im winter kexmis”, hot een xpits puup Thoreau in “Walden” kexrip. “In tee tsayt, waar es aarich spaanix in te ëntlich kastanye walt fon Lincoln in tiise tsayt rom keen.”
Kastanye sin aarich fertraulich. Im keeche teel fon te eeklich peem woo ploos in phaar yoere ti ëyert xmayse, tuun ti kastanye peem yeete hërpst en kroos numer fon nutse ërnte pringe. Ti kastanye sin aach laycht fer se ferxteen: tuu khanst se xpoote un en raue ese. (Proopt ti aker woo raych sin in tanniine penutse-orer mache tas net.) Yeete mënx ëst kastanye: ërnt, xwayn, xwayn, vogel, mënx. Ti pauer tuun sayn xwayne lose un kriin fet im walt. In Waynachte, hon ti treene fol mit kastanye fon te përiche pis an ti xtat kexprung. Yaa, tii waare wërklich fon tëm fayer ferprënt kep. “Es kept kesaat tas in etliche plëtse, ti pauer mee kelt kriin fon te ferkhaafung fon kastanye wii ale anere akrikultur protukte”, saat William L. Bray, te eyerxte rechiirente fon te xuul woo Maynard un Powell xpeeter kexaft hon. Kexrip im yoerkang 1915. Es is te folek sayn paam, woo te meyerxte im walt wakst.
Tii këpt aach mee wii ploos ësmitel. Ti kastanye peem khëne pis 120 meete hooch sin, un ti eyerste 50 meete sin net fon te xteke orer knoote petrof kep. Tas is te traum fon te hols khaste. Opwool es nët tas xeenste orer tas xtërkeste hols is, wakst es kans xnel, haupstseechlich wën es noo em xnit noch mool keet un nët ferxwint. Soo wii ti haltbarkheet fon te xtroose un ti telefoon xtroose ti esteetik iwertreet hon, hot Chestnut mit keholef en industrialiseyert Amerika uf paue. Tausente fon xtet, khabine un khëriche fon kastanye xteen noch; een autoer hot in 1915 kexprooch tas tas waar ti meyerste sorte paam woo in te Fereenichte Xtaate fon Amërika kexnit kep sin.
In te meyerxte fon te Oost-ti peem sin fon Mississippi pis Maine, un fon te Atlantix pis an te Mississippi Rio-ti kastanye sin aach eene fon tëne. Awer in te Apalache, waar tas een kroos paam. Milliaare fon kastanye leewe uf tiise përiche.
Es is richtich tas te Fusarium wilt ëyerxt in New York uf kextii is, woo ti toer is fer fiile amerikaner. Im yoerkang 1904, is en xpasich influëns uf te xteke fon en kastanye paam woo in kefaar waar, im Bronx Zoo kefun kep. Ti forxer hon klaych kefun tas te pilt woo ti bakterie xwayn ferxwine tuut (woo xpeeter Cryphonectria parasitica kenënt kep waar), xon uf ti importatsioon fon te japanese peem khom is, xon im yoerkang 1876. (Es kept normalerwayse en tsayt tswixe te influëns fon en sort un ti entfërnung fon klaychmeesiche propleeme.)
Klaych tëm noo, hon ti layt in fiile xtaate kexprooch tas ti peem am xtërwe waare. Im yoer 1906 hot William A. Murrill, en mykolook fom New York, te eyerxte wisenxaftliche artikel iwer ti krankheet puplitseyert. Muriel hot ketsaycht tas tiise pilt en xwayn-xpits puup uf te xteke fon te kastanye paam pringt, was am ën sauwer um te stam rom macht. Wën ti nutsunge un waser net mee uf un runer fliise khëne in te xteke uner te xteke, tuut ales iwer te toot ring xtërwe.
Ëtliche layt khëne sich net foer xtele-orer wole net tas anere sich foer xtele-en paam woo fom walt ferxwint. Im yoerkang 1911, ti Sober Paragon Chestnut Farm, een khiner kaate fon Pensilwania, hot kemënt tas ti krankheet “mee wii ploos een pang waar.” Lang tsayt eksistentsial fon unferantwortliche jornaliste. Ti farm waar im yoerkang 1913 tsuu kexlos kep, foer tswaay yoer, hot Pensilwania en komite fer ti kastanye krankheete keruuft, woo autoriseyert kep waar fer 275.000 tolare aus këwe (en kroos sum fon kelt in tee tsayt), un hot en pakeet fon kraft aan kesaat fer ti meechlichkheete se nëme fer tiise phayn se khëmpfe, tepay tas recht fer ti priiwat peem se fernichte. Ti patolooke recomendare tas ale kastanye peem in phaar khilomeeter fon te foer sayt fon te haupt infektsioon wëch ketuun kewe sole, tas ti fayer prewentsioon efekt produseere. Awer es kept aus kexproch tas tee pilt khan uf ti unkeweenliche peem xpringe, un sayn spoore sin fon te wint, fon te xwayne, fon te insekte un fon te mënxe infitsiert kep. Te plan waar ferloer kang.
In 1940, waare neekst khee kroose kastanye inkexpërt kep. Hayt se taach, is te weyert fon milioone dolaare fernicht kep. Soo wii ti fusarium wilt net in te ëyert leewe khan, tuun ti wortsel fon te kastanye wayter uf xtaye, un mee wii 400 milioone fon tëne playwe noch im walt. Awer, te Fusarium wilt hot en reservoir im eeklich paam kefun woo eyer keleept hot oone en kroose xaate fer sayn host se mache. Von too aan foran, tuut se sich xnel ferprayte uf naye kastanye knop un xmayst se tsurik ins ëyert, meestens lang eep se ti pluume xtel fine.
Ti hols induktsioon hot alternatiife kefun: eek, pine, walnuut un axe. Ti tank, een aner kroos industrii woo sich aanxtrëngt uf ti kastanye peem, hot sich fer ti sintetixe tank mitel kewanert. Fer fiile aarme pauer, kept es niks fer se ënere: khee anere natsioonal paam kept ti pauer un sayn tiere fray, fertraulich un fiil kaloriie un proot. Kastanye xwayn khan kesaat kewe als en kewoonlich praksis fon te selwiche akrikultur fon te Appalachianer, woo ti layt in te rechioon tswingt en klaychmeesich raus suuche: in en kolt mine keen ore wayt wech keen. Te historiker Donald Davis hot im yoerkang 2005 kexrip: “Weche tëm toot fon te kastanye, is ti kans welt toot, un soo, is ti iwerleepungs kewoonheete woo in te Appalachian Berge xon mee wii fier yoer hunert eksistiirt hon, fernicht kep.”
Powell is wayt fon te Apalache un Kastanye uf kewakst. Sayn fater hot in te Luftwaffe ketiint un is noo sayn familye kang: Indiana, Florida, Taytxlant un ti Oost Kust fon Maryland. Opwool eyer een karyer in New York kemacht hot, hot sayn reet ti frayheet fon te Mitel Elter un ti subtiile awer erkhënt xpiirunge fon te Siit kehal. Sayn eenfache maniere un eenfache xrayp stil tuun sich erfiile, mit jeans mit xteen ëntlich kartofle hemd rotatsioon. Sayn liipe interfoon is “wow”.
Powell planst en tierxiiter kewe, pis en professor fon Genetika iim ti hofnung ferxprecht fer en nay, kreeser akrikultur, woo fon te genetika fon te planse pextimt kept, woo sayn aychne insekte un krankheete prewentsioons kapasiteete produseere khan. “Ich hon ketënkt, wow, es is net kuut planse mache woo sich fon te peem xitse khëne, un tuu prauchst khee pestitsiide uf tëne xpritse?” Powell hot kesaat. “Natiirlich, te rest fon te welt tuut net ti selwich itee noo keen.”
Wii Powell in 1983 in te Utah Staat Uniwersiteet khom is, hot eyer sich net ketanke kemacht. Awer, tee is torich een biolook sayn laboratoorium kang, un tee waar am xafe mit een virus woo ti xlimste picher xwach mache khënt. Tii fersuuchunge fer tee virus penutse, hon net soo kuut kefaar: tee hot sich net fon en paam tsu te anere ferprayt, soo tas tee fer ti tswaay hunert fon te intiwituaale picher sorte personaliseyert kewe must. Trokne layt, waar Powell fassiniert fon te kexicht fon en kroose paam woo runer kefal is un hot en sientifik antwort kep fer tas uf pase fon tragixe xwiirichkheete woo fon te mënxe kemacht kep sin. Tee hot kesaat: “Weche ti xlechte pehantung fon unser tinge woo uf te kans welt keen, hon mer torich een unklik ti patoogene importiirt.” “Ich hon ketenkt: Wow, tas is interesant. Es kept een xans fer tas tsurik pringe.”
Powell waar net te eyerste fersuuchung fer ti ferluste aus se hale. Noo tëm es klaar waar tas ti amerikaanixe kastanye ferxwun waare, hot te USDA fersuucht ti xinesixe kastanye peem uf paue, en kuute woo mee resistent sin keeche ti wilt tiere, fer se ferxteen ep ti sort ti amerikaanixe kastanye ersetse khan. Awer, ti kastanye wakse mee wii auswënich, un sin mee wii frucht peem wii frucht peem. Tii waare im walt fon te eeklich peem un anere amerikaanixe rise kexlept kep. Tii sayn wakstum is ferxtërekt, orer tii tuun ploos xtërwe. Ti sientiste hon aach fersuucht ti kastanye fon te USA un China tsusamer uf paue, mit te hofnung tas se en paam mit te positiife kwaliteete fon te tswaay produseere khënte. Ti aanxtrëngunge fon te rechiirung hon net keholef un sin ferloer kang.
Powell hot am ën in te Staat Uniwersiteet fon New York kexaft, woo eyer Chuck Maynard ketrof hot, en genetiker woo ti peem im Laboratoorium keplanst hot. Kraat foer phaar yoer, hon ti sientiste tas eyerxte genetix modifitsiert plans tiskusioon kemacht-en ën woo antibiotik resistens keeche te tabak fer ti teknixe pewaysunge kept, anxtat yeete komersiaale penutsung. Maynard (Maynard) hot aan kefang se xafe in naye teknolokii, un hot nutsliche teknolokii kesuucht woo mit tëm se tuun hat. In tee tsayt, hat Darling phaar saame un en auspiltung: ti amerikaanixe kastanye repariire.
In tausente yoore fon te tratitsionaale planse uf paue, hon ti pauer (un ti rexënt sientiste) ti sorte mit winxe tratitsioone ferkreest. Tan, kewe ti jene natierlich fermixt, un ti mënxe suuche ferxpreche fer ti heechste kwaliteet-kroose, mee leckere fruchte ore krankheete resistens. Normaalwayse, es praucht phaar jeneratsioone fer een protukt se mache. Tiise protses is langsam un een pisye ferkheert. Darling hot sich kefroot ep tiise methote teet een paam soo kuut wii sayn wilt natuer pringe. Tee hot mich kesaat: “Ich mëne tas mer khëne pëser mache.”
Geneetixe ingenieurwesen petayt mee kontrol: soo kaar wën en spetsiifixe gen fon en net-ferwant sort khomt, khan es fer en spetsiifixe opjektiif raus kesuucht kewe un in te kenom fon en anere organismus rin kexmis kewe. (Organismus mit gene fon unerxiitliche sorte sin ‘genetix modifitsiert.’ In te letste taache, hon ti sientiste teknoloxii kefun fer tas kenom fon te tsiil organisme direktsioon ënere.) Tiise teknoloxii ferxprecht een unkeweenlich presioon un xnelheet. Powell klaapt tas tas sich aarich kuut fine tuut fer ti amerikaanixe kastanye, woo eyer “fast perfekte peem” nënt-xtërker, hooch, un raych in ësmitel, woo ploos en kans spetsiifixe korrektsioon ferlangt: ti resistens keeche ti bakterie xwayne.
Liipche sin eens. Tee hot kesaat: “Meyer mise ingenieere in unser kexeft hon.” “Fon te pau pis ti pau is tas ploos een sort automatisierung.”
Powell un Maynard saan tas es khan tswaay yoer tauere pis ti jeneetik woo ti resistens pringt, ti teknolokii entwikle fer se in te kastanye kenom se tuun un tan se wakse. “Meyer sin ploos am tënke”, hot Powell kesaat. "Niks hot khee gene woo ti pioneere resistens këpt. Meyer hon wërklich fon en leere plats aan kefang."
Darling hot hilef fon te Amerikanixe Kastanye Stiftung kesuucht, een orkanisatsioon woo khee winxe hot, woo in te friirixe yoore fon te 1980 kextëlt kep waar. Sayn fiirer hot tëm kesaat tas eyer im xlisel ferloer waar. Tii sin sich aanxtrënge fer ti hibritisierung un playwe wachsam iwer ti genetika, was ti oppositsioon fon te Umwelts xpiichler uf keruuft hot. Tës weeche, hot Darling sayn aychne orkanisatsioon kemacht, woo khee winxe hot fer ti aarwayt fon te geneetixe ingenieurxaft se finansiire. Powell hot kesaat tas ti orkanisatsioon hot te eyerste xëk fer Maynard un Powell kexrip fer 30.000 tolare. (In 1990, hot ti natsioonal orkanisatsioon ti reforme kemacht un hot ti Darling sayn sesioons krupe wii sayn eyerxte xtaats filiaal aan kenom, awer etliche mitkliiter waare noch skeptisistix orer kans fayntlich keeche ti geneetixe ingenieurwesen.)
Maynard un Powell sin in te aarwayt. Fast klaych, hot tëne sayn pextimte tsayt ketsaycht tas se net realistix waar. Te eyerxte xrit is raus fine wii ti kastanye im laboratoorium wakse. Maynard hot fersuucht ti kastanye xtraus un te wakstum hormoon in en runde flayxlich plastik petri xtek se mixe, en methote woo penutst kep waar fer ti papel se wakse. Es tuut sich raus fine tas tas unrealixe is. Noye peem tuun net wortsel un xtok fon spetsiaale xëlcher ëntwikele. Maynard hot kesaat: “Ich sin te welt fiirer woo ti kastanye peem um pringe.” En forxer fon te Uniwersiteet fon Georgia, Scott Merkle (Scott Merkle) hot Maynard am ën kelërnt wii fon te petaytung fon te ërepxaft pis an ti neekste Plantaaj kastanye in em ëmbrioone in te entwiklungs phase keen.
Ti richtich xprooch fine-Powell sayn aarwayt-hot sich aach wii een xwiirichkheet ketsaycht. Tee hot phaar yoere kexaft fer een antibakterial komplëks fon te froxe se xtutiire, awer hot ti komplët ferloer wayl eyer sich ketanke kemacht hot tas ti layt fiilaycht net ti peem mit froxe aksepteere teete. Tee hot aach een ën kesuucht keeche ti bakterie woo in te kastanye xteet, awer hot kefun tas fer te paam se xitse, fiile ën hon tepay (tii hon weenichstens seks identifitsiirt). Tan, im yoerkang 1997, is een koleke fon een sientifik fersamlung tsurik khom un hot een apxlus un een presentatsioon kexrip. Powell hot en thitel kexrip mit em thitel “Expresioon fon oksalaat oksidaas in transgeneetixe planse pringt resistens keeche oksalaat un oksalaat-produtsiirente picher”. Aus sayn virus forxunge, hot Powell kekhënt tas ti wilt picher oxal asiat aus xpritse fer ti kastanye xwayn um pringe un tas tii laycht ferxwine. Powell hot kemërkt tas wën ti kastanye sayn aychne oxalaat oxidase (een spetsiaal proot woo ti oxalaat ap xmayse khan) produtsiire khëne, tan khëne se sich fiilaycht ferxteen. Tee hot kesaat: “Tas waar mayn Eureka-momënt.”
Es kept aus kexproch tas fiile planse een ën hon woo tëne erlaupnis kept fer oxalaat oxidase se produsiire. Fon te forxer woo ti reet kep hot, hot Powell een variant fon waytse kriit. Ti xtutëntin fon te Uniwersiteet Linda Polin McGuigan hot ti “gene gun” teknolokii ferpësert fer ti ëmbrioone fon te kastanye ëmbrioone lanseere, un hot kehoft tas tii in te ëmbrioone fon te ëmbrioone rin keen khëne. Tas gen is fer een tsayt in te ëmbrio keplip, awer tan is tas ferxwun. Ti forxungs krupe hon tiise methote uf kelos un hon sich aan kextrëngt uf een bakterie woo lang tsayt een methote entwikkelt hot fer tas DNA fon anere organisme xmayse un tëne sayn gene in se tuun. In te natuer, tuun ti mikroorganismus ti ësmitel fon te mënxe tswinge fer ti bakterie se mache. Ti genetiker hon tiise bakterie inkexpërt, tas tii yeete gen woo te sientist wil, in se xtele khënt. McGuigan hot ti apiliteet kriit fer ti ërnt fon te ërnt un ti marker proote fer ti kastanye embrioone fertraulich aan wëne. Wën tas proot uner een mikroskoop kextraalt wërt, tuut tas proot een xteen licht aus xtraale, was tsaycht tas ti insëtsung erfolkrich is. (Te team hot klaych noo kelos marker proote penutse-niks wolt en paam woo xteen khont.) Maynard hot ti methote “tas eleganteste tings fon te welt” kenënt.
Im laufe fon te tsayt, hon Maynard un Powell en kastanye montaaj linyum kepleent, woo sich yets ferprayt uf ti phaar xtok fon en xeen 1960er yoer, woo ti walt fon te xtet uf kepaut hot, soo wii ti funkelnde nay “Biotech Accelerator” inrichtung fon te auslënter. Te protses petayt eyerst ti ëmbrioone raus suuche woo fon te genetixe itentixe xëlcher keen (ti meyerxte ëmbrioone woo in te laboratoorium kemacht kep sin, mache tas net, soo es is nutslich ti kloone se mache) un ti ërnt fon te ërnt. Ti ëmbrioone xëlcher, wii ti agar, sin een substans woo fon te algues raus kehool këp is, wii puch. Fer tas ëmbrio in een paam mache, hon ti forxer een wakstum hormoon hiner kelos. Hunerte fon plastik khaste woo in een kuut form sin, mit kleene wortsel oone kastanye, khëne uf een xtel uner een kraftiche fluoresëns lamp kextëlt wëre. Am ën, hon ti sientiste ti wortsel hormoon aan kepoot, sayn orikinaale peem in potem keplanst woo mit ëyert kefëlt waare un hon se in een wakstum khamer kextëlt woo ti temperatuur kontroliirt hot. Niks ferwunert, ti peem im laboratoorium sin in xlechte kontitsioone aus em auslënter. Tës wëche, hon ti forxer se mit wilte peem kepaart fer xrooe, awer noch resistente protukte fer ti ërepxaft se protutseere.
Tswaay yoer tsurik, hot Hannah Pilkey, een xtutëntin fon te Powell sayn Laboratoorium, mich ketsaycht wii tas mache. Tii hot te pilt woo ti bakterie xrooe xpoteray pringt, in een kleen plastik petri-xpiichle kultiweyert. In tiise ferxlosne form, siit te palke oranj patoogen aus wii een kuut un pisye xeen. Es is xweyer sich foer xtele tas es ti uersach is fer te mass toot un ti fernichtung.
Ti girafa uf em ëyert hot sich uf te ëyert kekniit, hot te 5 milioone teel fon en kleene xpits puup markiert, hot tray presiose inxpërtnunge mit en xpits puup kemach un hot ti xpits puup uf ti wunx kexmiist. Tii hot se mit een xtik plastik film ferxlos. Tii hot kesaat: “Es is wii een band-aid.” Wayl tas en net-resistent “kontrole” paam is, erwaart se tas ti orenge influëns sich xnël fon te inokulatsioons plats ferprayte tuut un am ën ti kleene xteen umfast. Tii hot mich welche peem ketsaycht woo ti ërnt fon te ërnt hate, woo se foer heyer kexnit hat. Ti infektsioon is ploos in te insitsioon, wii ti tunkle oranj lipe ticht am kleene maul.
Im yoer 2013 hon Maynard un Powell sayn erfolg in te Transgenik Forxung aan kesaat: 109 yoer noo tëm ti amerikaanixe kastanye krankheet entfëre kep waar, hon se en xlechte selepst-fertiintnis fon te Peem kexrip, aach wën se fon kroose dosis fon wilt picher atakt kewe. In eere fer tëne sayn eyerxte un kreeste xpiichler, hot eyer unkefeer 250.000 tolare inkexpërt, un ti forxer hon ti peem noo tëm kenënt. Tas heest Liipe 58.
Ti yoerlich fersamlung fon te New York Kapitel fon te Amerikanixe Kastanye Stiftung waar in en moter xprooch kehal kep, in en reen samstach im oktoower 2018. Unkefeyer 50 layt hon sich fersamelt. Tiise fersamlung waar teels een sientifik trefung un teels een kastanye austausch trefung. Am ën fon en kleene fersamlungs saal, hon ti mitkliiter Ziploc-sache fol mit nutse aus ketaylt. Tiise fersamlung waar tas eyerste mool in 28 yoere woo Darling orer Maynard net tat kang is. Kesuntheet propleeme hon se al wayt kehal. “Meyer hon tas xon soo lang kemacht, un neekst yeete yoer tuun mer ruich plaype fer ti toote”, hot Allen Nichols, te presitënt fom klub, mich kesaat. Trotzdem, is ti stimmung noch optimistix: te genetik motiif hot yoere lang xwiirichkheete mit kemach fer ti sicherheet un ti efisiëns fon te mënxe.
Ti mitkliiter fom kapitel hon een auslëyung kep iwer wii yeete kroos kastanye paam im xtaat New York woont. Pilkey un anere xtutënte fon te graduatsioon hon introtuseyert wii ti pollen samele un xpaare, wii ti kastanye uner inwanerer lichte uf paue, un wii ti ëyert mit xwayn infektsioone uf fële fer tas leewe fon te peem ferxtërke. Ti kastronomixe layt, woo fiile fon tëne sayn aychne peem uf paue un uf paue, hon frooe fer ti yunge sientiste kemacht.
Bowell hot sich uf te xtroos kexlept, mit was fer een inofisieel uniform fer tiise kapitel aus kesiin hot: een hals hemd woo in een jeans kexlept waar. Sayn eensichst aanxtrëngung-en traysicher yoer karyer woo um Herb Darling sayn opjektiif rom kepleent kep waar, is seltne tswixe akateemixe sientiste, woo mee oft mools forxunge in en 5 yoer finansierings tsiklus mache, un tan kewe Ti ferxprechende resultaate fer anere fer ti komersiaaliseerung iwer keprung. Don Leopold, een koleke fon Powell sayn Apteelung fer Umwelts Wërter un Walt, hot mich kesaat: “Eyer is aarich uf kemuut un tisipliniirt.” "Eyer tuut ti garçons uf mache. Er is net fon soo fiil anere tings ap kelënkt kep. Wii ti forxung am ën foran kefaar hot, hon ti rechiirente fon te Staat Uniwersiteet fon New York (SUNY) kontakt kemach un hon en patent fer sayn paam ferlangt, tas ti Uniwersiteet fon tëm profiteyere khënt, awer Powell hot tas net aan kenom. Er saat tas ti genetix modifitsierte peem sin wii tiise primitiif mënxe fon Powell.
Awer tee hot se kewarnt: noo tëm ti meyerste teknixe xwiirichkheete iwer kewun hon, khëne ti peem woo fon te genetika kemacht kep sin, yets ti kreeste xwiirichkheet mit mache: ti rechiirung fon te USA. Wii phaar woche tsurik, hot Powell en akte fon neekst 3.000 sayte foer kexlaa fer te Inspektsioons Tiinst fon te Tier un Planse fon te USA, woo ferantwortlich is fer ti erlaupnis fon te planse woo genetix modifitsiert kep sin. Tas fangt aan te protses fon te erlaupnis fon te ajency: ti apxlus noo kuke, ti puplitseyert komentaare ferlange, en umwelts impakts xprechung mache, ti puplitseyert komentaare noch mool ferlange un en ëntxlus mache. Tiise aarwayt khan phaar yoere tauere. Wën es khee ëntxlus këpt, khan tas projëkt tsum ën khome. (Ti eyerst puuplix komentaar tsayt is noch net uf kemacht kep.)
Ti forxer planse anere petitsioone fer ti Erneerung un Medikamënte Administratsioon foer pringe, tas tii ti sicherheet fon te ësmitel fon te mënxe kontroliire khëne, un ti Umwelts Agentur tuut ti Umwelts impak fon tëm paam noo kuke uner em Federal Pestitsiide Kesets, woo fer ale genetixe planse fon... biolookix. “Tas is komplitsiert wii ti siëns!” yemant fon te layt hot kesaat.
"Yaa." Powell waar tas eens. "Ti siëns is interesant. Es is frustrant." (Eyer hot mich xpeeter kesaat: “Ti ufpasung fon tray unerxiitliche aarwayter is een iwerfluse. Es tuut wërklich ti inwanerung in te umwelt xitsung um pringe.”)
Fer se tsayche tas tëne sayn paam sicher is, hot Powell sayn team ferxiitne teste kemacht. Tii hon oxalat oxidase fer ti pollen fon te biene kefërept. Tii hon te wakstum fon nutsliche picher in te ëyert kemeesert. Tii hon ti pluume im waser kelos un hon sayn influëns iwer t. Keweenliche efekte waare in khee fon te xtuutiums kesiin kep-in te woerheet, in te woerheet, ti performance fon te genetik modifitsierte tiire is peser wii ti pluume fon etliche unmotiweyerte peem. Ti sientiste hon ti nutse fer tas Natsionaal Laboratoorium fon Oak Ridge un anere laboratooriums fon Tennessee kexikt fer se analyseere, un hon khee unerxiite kefun mit te nutse woo fon unmotiweyerte peem kemacht kep sin.
Soo sorte resultaate khëne ti rekulaare layt ruich lose. Tii tuun neekst sicher net ti aktiwiste woo sich keeche ti OGM xtele, ruich lose. John Dougherty, een pensioneerter wisentxaftler fon Monsanto, hot fer Powell konsultatsioone kostenlos kep. Tee hot tiise keechner ti “oppositsioon” kenënt. Siit tsayte, hon ti Umwelts orkanisatsioone kewarnt tas ti ferxwinung fon te jene tswixe wayt wech ferwante sorte tiere, unkeweenliche konsekwënse pringe khan, wii ti “super-weed” woo ti natierliche planse iwertreet, ore ti influëns fon auslëntixe jene woo te host ferxwine khëne Ti meechlichkheet fon xlechte mutatsioone im DNA fon te sorte. Tii tuun sich aach khimere tas ti kompaniie ti genetika penutse fer patentie kriin un ti organisme kontroliire.
Aktueel, hot Powell kesaat tas eyer khee kelt direktsioon fon te industrii kriit hot, un hot inkexlos tas ti kontripuytsioon fon kelt fer tas laboratoorium “net kexpant waar.” Awer, Brenda Jo McManama, ti orkanisatoore fon en orkanisatsioon woo “Inwanerer Umwelts Network” heest, hot en ëntxlus kemach im yoer 2010 woo ti Monsanto ti Kastanye Stiftung un sayn partnerxaft aarwat New York kep hot Tas kapitel hot tswaay patente fon te jeneetixe motife autoriseyert. (Powell saat tas ti kontripuytsioone fon te iwersetsungs krupe, tepay Monsanto, weenicher wii 4% fon sayn kanse aarwats kapital aus mache.) McManama ferxteen tas Monsanto (woo fon Bayer im yoer 2018 aan kenom kep waar) sich inkexpërt hot fer en patent se kriin, torich ti unerxtitsung fon was en tsukhunft iteratsioon fom paam aus siit. Selflose proyekt. Tii hot fraywilich kesaat: “Monsan is kans xlëcht.
Powell hot kesaat tas tas patent im pakt fon 2010 is aus kang, un torich ti detaile fon sayn paam in te sientifik literatuur aus lëye, hot eyer sicher kemacht tas te paam net patentiert kewe khan. Awer tee hot kemërkt tas tas teet net al ti soriche wëch xafe. Tee hot kesaat: “Ich wees tas yemant teet saan tas tuu ploos een aase fer Monsanto pist.” “Was khanst tuu mache, es kept niks was tuu mache khanst.”
Unkefeer 5 yoer tsurik, hon ti fiirer fon te American Chestnut Foundation kexprooch tas se net sayn tsiile erkhëne khënte ploos torich ti hibritisatsioon, un soo, hon se Powell sayn prokram fon te geneetixe ingenieurwesen aan kenom. Tiise ëntxlus hot welche unerxiite keprung. Im mërts fon 2019, hot ti presitënt fom Kapitel fon te Stiftung, Lois Breault-Melican, sayn positsioon kelos, un hot tas Proyekt Hunsrik kexrip, woo te Proyekt Hunsrik fon te Welts Justiis Ekolokii (Proyekt Hunsrik fon te Welts Justiis), en orkanisatsioon woo keeche ti ëkonoomii fon te mënxe keet, woo in Buffalo xteet. Proyekt Ekologii fon te Justiis) argument; sayn man, Denis Melican, hot aach tas plats kelos. Dennis hot mich kesaat tas tas pheyerche sich aarich ketanke kemacht hot tas Powell sayn kastanye khënte sich wii een “Trojaner” pewayse, was te weech uf kemacht hot fer anere komersiaale peem torich ti geneetixe ingenieurwesen super-chargeere.
Susan Offutt, en akrikultur ekonoom, tiinst als presitënt fon te Natsionaal Akatemii fon Wërter, Ingenieurwesen un Meditsiin Komitee, woo forxunge iwer ti walt bioteknolokii kemacht hot in 2018. Er hot aus keleet tas te rechiirungs protses sich aanxtrëngt uf ti xmal theema fon te biolookixe risikowe, un tas tii hon xon neekst ne aktiwiste keeche ti OGM. “Was is te intrinsixe weyert fon te walt?” tii hot kefroot, wii een payxpiil fon een propleem, tas te protses net resolweyert kep waar. "Hon ti walt sayn aychne merite? Hon mer en moraalixe ferplichtung tas mer tas in te acht nëme wën mer ti interwentsioons ëntxluse mache?"
Ti meyerxte fon te sientiste woo ich mit kexproch hon, hon weenich uersach fer sich soriche iwer ti peem fon Powell, wayl te walt hot fiil xwiirichkheete mit kemach: ti hols khaste, ti mineraale, ti entwiklung, un ti ëntlich mool insekte un krankheete woo ti peem fernichte. Uner tëne, is ti kastanye wilt pewayst kep als En ufpau seremonii. “Meyer tuun imer naye komplët organisme in lërne”, saat Gary Lovett, een walt ekolook fom Cary Ekosisteem Instituut in Millbrook, Nay York. “Te impak fon te genetik modifitsierte kastanye is fiil kleener.”
Donald Waller, en walt ekolook woo xon klaych fon te Uniwersiteet fon Wisconsin-Madison in pensioon kang is, hot noch wayter kexproch. Tee hot mich kesaat: “In te eyerst sayt, ich tuun een pisye ëkiliiprum tswixich ti riskans un ti peloonung xraype, uf te aner sayt, ich tuun ploos wayter mayn khop krayfe fer ti riskans.” Tiise genetik modifitsiert paam khan een kefeerlichkheet fer te walt sin. Im keeche teel, “ti sayt uner te peloonung is ploos fol mit tinte.” Tee hot kesaat tas een kastanye woo sich keeche ti wilt tier xtele tuut, tuut am ën tiise kextorepne walt kewine. Ti layt prauche hofnung hon. Ti layt prauche simpoole. ”
Powell tenkt ruich plaype, awer ti skeptiker fon te genetika khëne tee xpoote. Tee hot kesaat: “Tii tuun mich khee sin.” “Tii sin nët fon te siëns kemacht këp.” Wën ti ingenieere pësere autos orer smartphones mache, nimant tuut sich peklaache, soo, wil eyer wise was ferkheert is mit pëser kemachte peem. Powell hot kesaat: “Tas is een hilef woo khan helfe. “Warom saat teyer tas mer tas hilef nët penutse khëne, mer khëne een Phillips xraupe penutse, awer net een normaal xraupe, un umsonst?”
Am aanfang fon Oktooper fon 2018, hon ich mit Powell kenom fer een milye xteen fon Siracusa. Er hot kehoft tas ti tsukhunft fon te amerikaanixe kastanye sorte wakse teet. Tas plats is xon neekst fernicht kep, un is eene fon te weenich plëtse woo ti peem uf paue khëne. Ti hooche plantaaje fon pine un larch, tas protukt fon en lang tsayt ferloerne forxung proyekt, xtele sich noo oost, wayt fon te prefektuer wint, was ti plets en pisye xreklich kefiil kept.
Te forxer Andrew Newhouse fom Powell sayn Laboratoorium is xon am xafe mit en fon te peste peem fer ti sientiste, en wilt kastanye fon te siit fon Virgínia. Te paam is unkefeer 25 meter hooch un wakst in en ranje kexnitne khaste, umkeprung fon en 10 meter hooch ërnt xpits. Ti xuul sack waar an te ën fon etliche xteke fom paam kexnit kep. Newhouse hot aus keleet tas te inerlich plastik sak waar in Darling 58 pollen kefang kep, woo ti sientiste in yuuni aan kepoot hon, un te auswënich metaal mesh sak hot ti xwayne wayt fon te wakstum fon te xwayne kehal. Ti kans setup is uner strikt ufpasung fon te Departamento de Agricultura fon te Fereenichte Xtaate; foer ti derekularisierung, mise ti pollen ore ti nutse fon te peem mit te genetik ferpintunge in te xteke ore im forxer sayn laboratoorium isoliert kewe.
Newhouse manipuliert xteen xërtse uf te xteen. Mit en xnur xmayse, ti xteke hon sich ferproch un ti sak is kefal. Newhouse hot klaych noo tëm neekste sak kang un hot te protses noch mool kemacht. Powell hot ti kefalne sache samer ketuun un hot se in een kroos plastik sache kexmis, kraat soo wii wën mer mit biokefaarliche materiaale hantele teete.
Noo tëm se tsurik ins Layer kang sin, hon Newhouse un Hannah Pilkey ti sak leere kelos un hon klaych ti braune nutse fon te krënse raus kehool. Tii soriche tas ti thorne net ti haut rin keen lose, was en aarwats kefaar is in te kastanye forxung. Fërtich, hon se ale kostbare nutse woo genetix modifitsiert kep sin, kefale. Tiise mool, hate se am ën fiil: mee wii 1.000. “Meyer al sin froo kleene tanse am mache”, saat Pirkey.
Xpeeter, in tëm mitaach, hot Powell ti kaste kenom fer Neil Patterson sayn kantoor in te foerxayn. Es waar te Inwanerer Taach (Columbus Taach), un Patterson, Assistente Direktor fom ESF sayn Sentrum fer Inwanerer un Umwelt, waar kraat fon en kwart fom Campus tsurik khom, woo eyer en inwanerer ësmitel demonstratsioon kefiirt hot. Sayn tswaay khiner un sayn nixtche sin am xpiile im komputer im kantoor. Yeete eene hot nutse kexnit un kehat. “Ti sin noch een pisye xpasich”, hot Powell mit traurichkheet kesaat.
Powell sayn kexënk is fiil penutst. Tee is am saame aus teele, un hoft tas Patterson sayn network penutse khan fer kastanye in naye pletse se planse, woo se in phaar yoere genetix modifitsiert pollen kriin khëne. Er hot sich aach mit xpasiche kastanye tiplomasii kekhimert.
Wii Patterson im yoer 2014 fon te ESF aan kenom kep waar, hot eyer kelërnt tas Powell am xafe waar mit te xprooch fon te mënxe woo in te xtet woone, woo ploos phaar khilomeeter fon tëm Onondaga Natsioon Resitëns Teritorium wayt waare. Tas letste is im walt phaar khilomeeter fon Siracusa. Patterson hot kemërekt tas wën tas proyekt ëntxlist, ti krankheete resistens xpiichle tuun am ën ins lant rin keen un mit te restliche kastanye tat xmayse, un soo, te walt woo vitaal is fer ti itentiteet fon Onodaga, ënere. Er hot aach kehëyert iwer soriche woo ti aktiwiste, tepay etliche fon te inwanerer kemaynte, uf muute fer sich keeche ti genetik modifitsierte organisme anere pletse xtele. Tsum payxpiil, im yoer 2015 hot te xtam Yurok ti reservatsioon fon OGM in Nort Kalifornien ferpoot, wayl se sich ketanke kemacht hot iwer ti meechlichkheet fon kontaminatsioon fon sayn planse un fixeray fon salsich.
Patterson hot mich kesaat: “Ich mërke tas tas mit uns hier pasiirt is, mer solte weenichstens een kexpreech hon.” In te fersamlung fon te Umwelts Agentur fon 2015 woo ti ESF kehal hot, hot Powell en kuut proope kemach fer ti mitkliiter fon te inwanerer foleke fon New York. Noo ti reet, hot Patterson sich erinert tas fiile fiirer hon kesaat: “Meyer sole peem planse!” Tii hon sayn entusiasmus Patterson ferwunert. Tee hot kesaat: “Ich hon tas net kewaart.”
Awer, xpeeter kexpreeche hon ketsaycht tas weenich fon tëne sich wërklich erinere fon te rol woo te kastanye paam in sayn tratitsionaal kultur kexpiilt hot. Patterson sayn nookhomer forxunge hon iim kesaat tas in en tsayt woo ti sosiaale unruichheet un ti ekolookix fernichtung in te selwich tsayt am paseere waare, ti US rechiirung en ekstensiif forterungs plans fer ti demopilierung un asimilatsioon am mache waar, un ti epitemii waar aan khom. Soo wii fiile anere tinge, is ti lokale kastanye kultur in te rechioon ferxwun. Patterson hot aach kefun tas ti itee iwer ti genetika sin fiil unerxiitliche. Onoda sayn lakros xtok fabrik Alfie Jacques is kans froo tas ti xtok fon kastanye hols mache khan un unerxtitst tas proyekt. Anere tenke tas tas riskant is tsu kroos un tuun sich too tefoer keeche ti peem xtele.
Patterson ferxteen tiise tswaay positsioone. Tee hot mich friier kesaat: “Es is wii een selulaar un mayn khint.” Er hot aus keleet tas sayn khint tsurik khomt fon te xuul, weeche te koronawirus pandemii. "Eene taach sin ich kans aus kang; fer se hale in kontakt, tii sin am lërne. Te neekste taach, wii, lose mer uns fon tëne tinge wëch xafe." Awer yoere fon te tialook mit Powell hon sayn xkeptisismus ferxwakt. Niks lang tsayt tsurik, hot eyer kelërnt tas ti tswixe tsayte fon 58 Darling peem net ti influëns fon te mënxe hon, was petayt tas ti orikinaale wilde kastanye wayter im walt wakse. Patterson hot kesaat tas tas een kroos propleem wëch ketuun hot.
In unser pesuuch in oktoower, hot eyer mich kesaat tas te uersach warom eyer net te GM proyekt kans unerxtitse khont, waar wayl eyer net wees op Powell sich khimere teet mit te layt woo mit tëm paam orer mit tëm paam interakteere. “Ich wees net was tat fer tëm is”, hot Patterson kesaat, un hot sayn prust kexmis. Tee hot kesaat tas ploos wën ti relatsioon tswixich te mënx un te khaste tsurik khome khan, is es neetich tas tee paam tsurik kriit wërt.
Fer tas, hot eyer kesaat tas eyer pleen hat ti nutse woo Powell tëm kep hot penutse fer kastanye pudding un ële mache. Er tuut tiise ësmitel in te teritoryum fon Onondaga pringe un ti layt in laate fer sayn friirixe kexmak noch mool se entfëre. Tee hot kesaat: “Ich hofe tas, es is wii wëns tuu een alt froynt pesuuche teest, tuu prauchst ploos in te bus keen fon woos tuu tas letste mool kehal host.”
Powell hot en kexënk fon 3,2 milioone dolaar kriit fon te Templeton Welt Karitativ Foerxtëlung im yanuar, was Powell erlaupnis kept fer wayter se xafe wii eyer ti rechiirunge noo keen un sayn forxungs fokus fon te jeneetik pis ti aktuaal realiteet fon te kans lant reparatsioon aus prayte. Wën ti rechiirung tëm en seechen kept, tuun Powell un ti sientiste fon te amerikaanix Kastanye Stiftung aan fange tas se tas pluume erlaupe. Pollen un sayn ekstra gene wëre uf ti waarte kontener fon anere peem kexmis ore kexnit, un tas xiksal fon te genetik modifitsierte kastanye wërt sich unaafhängich fon te kontrolierte eksperimentaale umfeltung entfalte. Wën mer aan nëmt tas te gene tswaay im feld un im laboratoorium erhal kewe khan, is tas unsicher, un es wërt sich in te walt ferprayte-tas is en ekolookixe phunkt woo ti sientiste winxe awer ti radikaale hon pang.
Noo tas es een kastanye paam entspant kep is, khanst tuu een khaafe? Yaa, hot Newhouse kesaat, tas waar te plan. Ti forxer hon yeete woch kefroot wan ti peem fërtich sin.
In te welt woo Powell, Newhouse un sayn koleke leewe, is es laycht se xpiire tas tas kanse lant uf tëne sayn paam waart. Awer, en khorts xrit noo nort fon te forxungs farm torich ti xtat Syracuse, erinert an wii tiif ënerunge in te Umwelt un in te keselxaft paseyert sin, tsayt tas ti amerikaanixe kastanye ferxwun sin. Kastanye Heechste Drive is in een kleen xtat im nort fon Siracusa. Es is en keweenlich woon plats mit kroose xtroose, neekst ticht paysamer, un manich mool kleene dekoratiiwe peem woo mit em foer xate kexnit kep sin. . Ti hols kompanii praucht net tas uf paue fon te kastanye. Ti selwiche akrikultur ekonoomii woo uf te kastanye kextii is, is kans ferxwun. Fast nimant tuut ti wayse un siis nutse fon te ekstra harte xteke raus hoole. Ti meyerste layt wise fiilaycht net mool tas es niks im walt ferloer kept.
Ich hon kehal un hon en picknick ese kehat foer em Lantkreis Onondaga uner em xtraus fom kroose wayse axe paam. Te paam waar fon hel kreene xwayn xwayn petrof kep. Ich khan ti lëcher woo ti insëkte in te xteke mache, siin. Es fangt aan sayn pluume ferliire un khan phaar yoere xpeeter xtërwe un runer keen. Kraat fer hier fon mayn haus in Maryland khome, hon ich tausente toote axe kefaar, mit nake xpitse fon te xpitse woo uf te sayt fom weech uf kextii sin.
In Appalachia, hot ti kompanii peem fon en kreeser lant fon Bitlahua kexnit fer ti kolt uner se kriin. Tas hërts fom khoole lant khomt mit em hërts fom friirixe kastanye lant. Ti Amerikanixe Kastanye Stiftung hot mit orkanisatsioone kexaft woo peem uf te ferkangne ​​yoore keplanst hon, un ti kastanye peem wakse yets uf tausente hektar lant woo fon te katastroof petrof kep waar. Ti peem sin ploos en teel fon te hibriide woo resistent sin keeche ti bakterie, awer tii khëne en nay generatsioon fon peem sin, woo en taach mit te antike walt riise konkurëre khëne.
Im letste mërts, hot ti konsentraatsioon fon kolt xif in te atmosfera fer tas eyerxte mool 414,8 teele pro milioon erkhënt. Soo wii anere peem, is tas net-waser weech fon te amerikaanixe kastanye unkefeer ti heleft fom karbon. Wenig tings woos tuu uf een lant wakse khanst, khëne ti kolt fon te luft xnël uf nëme wii een waksende kastanye paam. Mit tas in te acht, een artikel woo im letste yoer in te Wall Street Journal puplitsiirt kep waar, hot kesaat: “Meyer wole noch mool een kastanye farm hon.”